روانشناسی رشد در سالهای کودکی توضیح میدهد که بسیاری از رفتارهای مرتبط با هیجان، نه «مشکل»، بلکه بخشی طبیعی از روند شکلگیری خودتنظیمی، درک دیگران و توانایی برقراری ارتباط است. مهارتهای هیجانی بهتدریج و متناسب با رشد شناختی و اجتماعی کودک شکل میگیرند و نشانههای آن در موقعیتهای روزمره قابل مشاهده است. شناخت این نشانههای طبیعی، به والدین و مربیان کمک میکند تا تفاوت میان «روند معمول رشد» و «نیاز به بررسی بیشتر» را بهتر درک کنند.
مهارتهای هیجانی در کودکان یعنی چه؟
مهارتهای هیجانی مجموعهای از تواناییها برای شناخت، ابراز و مدیریت هیجانهاست. این مهارتها معمولا شامل این بخشها میشود:- تشخیص هیجان در خود و دیگران (مثلا فهمیدن اینکه ناراحتی یا شادی چیست)- ابراز مناسب هیجان (گریه کردن، گفتن دلیل، یا نشان دادن ناراحتی به شیوهای قابلقبول)- خودتنظیمی (کمکردن شدت هیجان، آرام شدن بعد از برانگیختگی)- توانایی همدلی و درک دیدگاه دیگران- حل مسئله اجتماعی در موقعیتهایی مانند اختلاف با همسالان
در روانشناسی رشد، این مهارتها وابسته به بلوغ مغزی، زبان، الگوهای یادگیری از محیط و کیفیت روابط عاطفی شکل میگیرند.
نشانههای طبیعی رشد مهارتهای هیجانی در سالهای مختلف
مهارتهای هیجانی از تولد تا کودکی و سپس دوره مدرسه به شکل مرحلهای رشد میکند. برخی نشانهها در سنین پایینتر بیشتر دیده میشوند و در سنین بالاتر، کیفیت بروز آنها تغییر میکند.
۱) از نوزادی تا دو سالگی: تنظیم از طریق مراقبت و تقلید
در این مرحله، انتظار «خودتنظیمی کامل» وجود ندارد؛ کودک عمدتا به تنظیم بیرونی از سوی مراقبان پاسخ میدهد. نشانههای طبیعی شامل موارد زیر است:- پاسخ آرامشونده به نوازش، آغوش یا لحن آرام بعد از برانگیختگی (مثلا وقتی ناراحت میشود، با آرامسازی محیط بهتر میشود)- تقلید حالتهای چهره مثل لبخند زدن در پاسخ به لبخند بزرگتر یا تقلید اخم برای نشان دادن حالتهای هیجانی- جستوجوی نشانههای اجتماعی (نگاه کردن به صورت مراقب برای فهمیدن اینکه یک موقعیت چگونه باید تفسیر شود)- تغییر تدریجی در شیوه ابراز ناراحتی از گریه صرف به نشانههای ارتباطیتر مثل صدا درآوردن، اشاره، یا تلاش برای جلب توجه
این رفتارها معمولاً نشاندهنده آغاز شکلگیری ارتباط هیجانی و یادگیری «پیوند هیجان با پاسخ دیگران» است.
۲) دو تا چهار سالگی: شروع نامگذاری هیجان و کنترل مرحلهای
در این سن، زبان رشد میکند و کودک میتواند بخشهایی از تجربه هیجانی را توضیح دهد. نشانههای طبیعی رشد مهارتهای هیجانی عبارتاند از:- نام بردن ساده هیجانها یا اشاره به حالات مانند «غـصه دارم»، «میترسم»، «خوشحالم»- کاهش تدریجی شدت انفجارهای هیجانی در طول زمان و بهتر شدن توانایی برگشت به حالت آرام پس از ناراحتی- پذیرفتن بخشی از راهنمایی بزرگتر مانند «الان نفس بکش» یا «میتونیم جای دیگه بازی کنیم» به شرط تکرار و ثبات- ایجاد راهبردهای جایگزین برای بیان نیازها؛ برای مثال به جای کتک زدن، گرفتن دست یا درخواست کمک- آگاهی اولیه از تاثیر رفتار بر دیگران مثل اینکه با دیدن واکنش بزرگتر، شدت رفتار تغییر کند
در این دوره، نوسانهای رفتاری طبیعی است؛ کودک هنوز در حال یادگیری است و تنظیم کامل به تواناییهای شناختی و عاطفی محدود وابسته است.
۳) چهار تا شش سالگی: همدلی بیشتر و گفتوگوی درونی اولیه
با نزدیک شدن به سن پیشدبستان و ورود به دوره پیش از دبستان، ظرفیت همدلی و درک اجتماعی افزایش مییابد. نشانههای طبیعی شامل:- توانایی نشان دادن همدلی ابتدایی مثل ناراحتی از گریه کودک دیگر یا تلاش برای کمک (هرچند ممکن است گاهی ناکامل باشد)- بهبود توانایی توصیف موقعیت: کودک میتواند بگوید چه اتفاقی افتاده و چه چیزی باعث ناراحتی شده است- پایین آمدن احتمال واکنشهای کاملا تکانشی در مقایسه با سنین پایینتر، حتی اگر گاهی همچنان طغیان هیجانی دیده شود- پیدا شدن نشانههای انتظار و تحمل: کودک میتواند برای مدت کوتاهی منتظر بماند یا هنگام ناکامی، بعد از راهنمایی آرامتر شود- بروز بازیهای نمادین که در آن نقشها و احساسات مختلف نمایش داده میشود؛ بازی نقشآفرینی اغلب فرصتی برای تمرین هیجانهاست
در این مرحله، کودک نه فقط هیجان را تجربه میکند، بلکه کمکم در سطح کلامی و رفتاری آن را تنظیم مینماید.
۴) شش تا نه سالگی: مهارتهای اجتماعی سازمانیافتهتر
در دوره مدرسه ابتدایی، هیجانها همچنان شدید هستند، اما نظم اجتماعی و قواعد جمع بیشتر در شکلدهی رفتار نقش میگیرد. نشانههای طبیعی:- قابلیت مذاکره یا مصالحه ساده در اختلاف با همسالان (مثلا توافق بر سر نوبت)- توانایی بیشتر در تشخیص منظور و احساس دیگران از نشانههای چهره، لحن و وضعیت- پیشرفت در خودکنترلی شناختی: مکث قبل از واکنش، یادآوری پیامهای آموختهشده و تلاش برای کنترل خشم- ابراز هیجان با شیوههای متنوعتر: استفاده از کلمات، درخواست کمک، یا دور شدن از موقعیت تحریککننده- پاسخ مناسب به بازخورد اجتماعی؛ کودک ممکن است بعد از تذکر، اصلاح رفتاری نشان دهد هرچند زمانبر باشد
همزمان با رشد تحصیلی، کودک بیشتر با ارزیابی اجتماعی روبهرو میشود و همین موضوع میتواند هیجانهایی مانند شرم، نگرانی از قضاوت یا غرور سالم را افزایش دهد.
نشانههای رایج در رفتار روزمره که معمولاً طبیعی محسوب میشوند
علاوه بر سن، برخی الگوهای رفتاری اگر متناسب با ظرفیت کودک باشند، اغلب نشانه رشد طبیعی مهارتهای هیجانی محسوب میشوند:- بازگشت نسبتاً سریع به حالت آرام بعد از گذشت زمان کوتاه یا پس از دریافت حمایت- توانایی تغییر مسیر هیجانی: از یک بحران به سمت فعالیت آرامتر، گفتن یک جمله کلیدی یا جستوجوی کمک- وجود مرز بین هیجان و رفتار در حد ظرفیت کودک: ناراحتی دیده میشود، اما رفتار اغلب قابل هدایت است- انعطافپذیری تدریجی در پذیرش قوانین و تحمل ناکامیهای روزمره- کمرنگ شدن الگوهای تکرار بیش از حد و غیرقابلتوقف در موقعیتهای معمولی نسبت به دورههای قبلی
در روانشناسی رشد، تغییر تدریجی و قابلهدایت بودن معمولاً شاخص مهمی از روند سالم رشد محسوب میشود.
تفاوت نشانههای طبیعی با الگوهای نیازمند بررسی بیشتر
هیچ فهرست واحد و قطعی وجود ندارد، اما در روانشناسی رشد معمولاً به الگوهایی توجه میشود که پایدار، شدید و خارج از انتظار رشد باشند. برخی موارد که میتواند نشانه نیاز به بررسی تخصصی باشد (بدون برچسبزنی) عبارتاند از:- شدت بسیار بالا و طول مدت طولانی در واکنشهای هیجانی نسبت به همسالان همسن- مشکل مداوم در بازگشت به آرامش بهرغم حمایتهای معمول- ناتوانی پایدار در برقراری ارتباط هیجانی (مثلا فقدان تلاش برای نامگذاری هیجان در سنین متناسب)- آسیب عملکردی در خانه و مدرسه مثل اختلال گسترده در یادگیری، روابط یا ایمنی- تداوم الگوهای تهاجمی یا آسیبرسان به شکل روزمره و غیرقابلهدایت
این موارد به معنای تشخیص قطعی نیست؛ بلکه دعوت به مشاهده دقیقتر و گفتوگو با متخصصان سلامت روان کودک برای ارزیابی دقیقتر شرایط است.
نقش والدین و محیط در شکلگیری مهارتهای هیجانی
رشد مهارتهای هیجانی فقط به «درون کودک» مربوط نیست؛ کیفیت محیط، الگوهای ارتباطی و سبک پاسخدهی بزرگترها نقش تعیینکننده دارد. چند عامل اثرگذار:- اعتبار دادن به هیجان بدون تایید رفتار نامناسب؛ مثلا ناراحتی پذیرفته میشود، اما رفتار آسیبزا محدود میگردد- ثبات در قوانین و پاسخها؛ تغییرهای مکرر یا پاسخهای متناقض میتواند خودتنظیمی را دشوار کند- مدلسازی تنظیم هیجان توسط بزرگتر؛ بزرگسال که هنگام خشم یا نگرانی مهارتهای تنفس، مکث و گفتار آرام را نشان میدهد، الگوی غیرمستقیم ارائه میکند- گفتوگوی هیجانی کوتاه و قابل فهم؛ نامگذاری هیجان و توضیح دلیل در حد ظرفیت زبانی کودک، یادگیری را تسریع میکند- فرصتهای اجتماعی امن؛ بازی گروهی و تعاملهای کنترلشده، تمرین مهارت همدلی و مذاکره را ممکن میسازد
در روانشناسی رشد، این رویکردها معمولاً به جای تنبیه صرف، به تثبیت یادگیریهای هیجانی کمک میکنند.
جمعبندی
نشانههای طبیعی رشد مهارتهای هیجانی در کودکان، به شکل مرحلهای و متناسب با سن دیده میشود: از پاسخ به آرامسازی در نوزادی، تا نامگذاری هیجان و راهبردهای جایگزین در سنین پیشدبستان و سپس تقویت همدلی، خودکنترلی و مذاکره ساده در دوره مدرسه. ویژگیهای کلیدی یک روند طبیعی شامل بازگشت تدریجی به آرامش، هدایتپذیری رفتار، افزایش توانایی توصیف موقعیت و همزمان کاهش شدت و تکانشگری نسبت به گذشته است. هرچند نوسانهای هیجانی در کودکی امری طبیعی است، تداوم شدید، طولانی و آسیبزا بودن الگوها میتواند نیازمند بررسی دقیقتر باشد. در مجموع، مهارتهای هیجانی از طریق رشد زیستی و یادگیری از محیط، به طور پیوسته شکل میگیرند و در صورت فراهم بودن حمایتهای متناسب، کودک به سوی تنظیم بهتر هیجان و ارتباط کارآمدتر اجتماعی پیش میرود.